Alan Bazlı ve Hedefe Yönelik Vergi Denetimi: Yerel Düzeyde Örgütlenme ve Türkiye İçin Bir Model Önerisi
Makale özeti: Modern vergi sistemlerinde denetim, yalnızca beyanların doğruluğunu araştıran teknik bir süreç olmanın ötesinde, gönüllü uyumu tesis eden ve psikolojik vergi sözleşmesini destekleyen stratejik bir yönetim aracıdır. Ancak, Türkiye’de merkeziyetçi denetim yapısı, tarihsel süreçte %3’ün altında seyreden inceleme oranları ve 2024 yılındaki artışa rağmen önerilen tarhiyatın toplam vergi gelirleri içindeki düşük payı (%0,77) ile yapısal bir doygunluğa ulaşmıştır. Bu çalışma, denetimde işlemsel etkinliği artırmak amacıyla yerel kapasiteye dayalı “alan bazlı” yeni bir kurumsal tasarım önermektedir. Kaygan zemin teorisi bağlamında Çin, İsviçre, İtalya, Japonya ve Vietnam örnekleri incelenmiş; Türkiye’nin 2012-2024 dönemi denetim verileri analiz edilmiştir. Bulgular, Vietnam örneğinde görüldüğü üzere önemli bir paradigma değişimine işaret etmektedir. Geleneksel KOBİ’ler öncelikle denetim olasılıklarına tepki verirken, yeni nesil dijital sektörler vergi bilinci ve meşru otorite algısıyla hareket etmekte; bu durum salt baskıcı denetimin finansal raporlama kalitesini bozabileceğini göstermektedir. Türkiye verileri ise vergi kayıp riskinin coğrafi olarak dağınık yapıdaki KDV ağırlıklı toptan/perakende (%39,39) ve imalat (%22,58) sektörlerinde yoğunlaştığını kanıtlamaktadır. Bu dağınık yapıyı merkezi mekanizmalarla denetlemenin zorluğundan hareketle, e-Devlet süreciyle geleneksel işlevleri azalan “muhtarlık” kurumunun alan bazlı sabit vergi denetim ofislerine dönüştürülmesi önerilmektedir. Dijital araçlarla desteklenen bu yerel ağ, asimetrik bilgi sorununu azaltarak vergi uyumunu tabana yaymayı hedeflemektedir.
Yayın bilgileri: Dergi: Fiscaoeconomia · Yazarlar: Cemil Altun · DOI: 10.25295/fsecon.1866237
